Στα άδυτα του ναυάγιου

φωτογραφίες Νικήτας Γιαννακός

Το ναυάγιο στην Κάτω Μεριά έχει μετατραπεί σε ένα από τα τουριστικά αξιοθέατα της Αμοργού. Άλλωστε, έχει πρωταγωνιστήσει και στο «Απέραντο Γαλάζιο» του Λυκ Μπεσόν, μόνο που για τις ανάγκες της ταινίας υποτίθεται ότι είναι στην Σικελία.

Αρκετοί έχουν κολυμπήσει από περιέργεια γύρω από το ναυάγιο, κάποιοι θα έχουν ανέβει και πάνω αλλά μόνο ένας σκέφτηκε να βρει και να σώσει το αρχείο του πλοίου. Κι αυτός ο ένας είναι ο Νικήτας Γιαννακός.

Ο Νικήτας ανέβηκε πάνω στο ναυαγισμένο πλοίο γύρω στο 2000 και φωτογράφισε το εσωτερικό του. Αναδημοσιεύουμε μερικές από τις φωτογραφίες που έβγαλε εκείνη την εποχή και που δείχνουν την εικόνα διάλυσης του πλοίου.

Σκέφτηκε όμως να βρει και τα έγγραφα του πλοίου. Έψαξε, τα βρήκε μουχλιασμένα από την υγρασία και τα διέσωσε. Από τα χαρτιά που βρήκε ο Νικήτας, μαθαίνουμε ότι το πλοίο αρχικά ονομαζόταν «Στρυμών». Την εποχή που ναυάγησε στην Αμοργό το όνομά του ήταν OLYMPIA. Είχε σημαία Κύπρου και ήταν γραμμένο στο νηολόγιο Λεμεσού. Έτος κατασκευής του «Ολυμπία» ήταν το 1950.

Σε ένα από τα έγγραφά του διαβάζουμε ότι είχε προορισμό το λιμάνι Ταρτούς (είναι στην Συρία) και το πλήρωμά του το αποτελούσαν 7 ναυτικοί, οι εξής:

1. Φρατζιάς Ιωάννης, πλοίαρχος, γεννημένος το 1948 στην Λέσβο.
2. Βάνος Σπυρίδων, μηχανικός, γεννημένος το 1948 στην Αθήνα.
3. Καμπούρης Μιχαήλ, β’ μηχανικός, γεννημένος το 1948 στην Κάσο.
4. Τσότρα Θεοδώρα, ασυρματιστής, γεννημένη το 1952 στην Αθήνα.
5. Αμπντέλ Φατάμ, αιγύπτιος, γεννημένος το 1951.
6. Σαάντ Ταχά, ιρακινός, γεννημένος το 1950.
7. Μοχάμεντ Αμπντόν, αιγύπτιος, γεννημένος το 1954.

Ταρσανάδες και ναυπηγοί στην Αμοργό

Από τα στοιχεία που διαθέτουμε φαίνεται ότι η Αμοργός είχε αξιόλογη ναυτική (και πειρατική) παράδοση, όχι όμως και ναυπηγική. Τις ανάγκες των Αμοργιανών ναυτικών σε πλοία κάλυπταν άλλα νησιά που διέθεταν ταρσανάδες, όπως η Σάμος, η Σύμη, η Κάσος, κ.α. Ένας λόγος για την έλλειψη ταρσανάδων στα Κατάπολα και την Γιάλη ήταν η έλλειψη κατάλληλης τοπικής ξυλείας. Ο αξιόπιστος Γάλλος περιηγητής Πιτόν ντε Τουρνεφόρ το 1700 γράφει σχετικά:

«Στην Αμοργό δεν υπάρχει ξυλεία. Καίνε μόνο σχίνα και κέδρους με φύλλα σαν του κυπαρισσιού, που η φωτιά τα καταβροχθίζει αμέσως. Οι Έλληνες χρησιμοποιούν αυτόν τον κέδρο για να ψαρεύουν με τρίαινα. Τον κόβουν σε κομμάτια, που τοποθετούν σε μια σχάρα στην πρύμνη ενός καϊκιού, και τα ανάβουν τη νύχτα για να προσελκύουν τα ψάρια με το φως. Και, εύκολα, τα καρφώνουν μέσα στο νερό χτυπώντας τα με τις τρίαινες που πετούν σαν ακόντια. Φέρνουν αυτό το ξύλο στην Αμοργό από τον Καλόγερο, από την Κέρο, από τη Σχινούσα και από άλλα κοντινά νησιά.»


Τα καλύτερα ξύλα για την ναυπήγηση θεωρούνται τα πεύκα για τον σκελετό και το κέλυφος τους σκάφους και τα κυπαρίσσια για τα κατάρτια. Τα πιο κατάλληλα πεύκα για ξύλινα σκάφη βρίσκονται στην Ηλεία, την Σάμο και τα παράλια της Μικράς Ασίας. Γι’ αυτό τον λόγο και οι περισσότεροι μεγάλου ταρσανάδες βρίσκοντας σ’ αυτές τις περιοχές ή σε κοντινά νησιά (Σύμη, Κάσος, κ.α.) με ναυτική παράδοση.


Η έλλειψη κατάλληλων τοπικών ξύλων είναι μία από τις αιτίες για έλλειψη μεγάλων ταρσανάδων στην Αμοργό, παρά το γεγονός ότι διαθέτουμε δύο κατάλληλες παραλίες στα Κατάπολα και την Γιάλη. Μία άλλη αιτία πρέπει να είναι ο κλειστός χαρακτήρας της αμοργιανής κοινωνίας, όπως φαίνεται και από την άρνηση, στην διάρκεια της ελληνικής επανάστασης του 1821, να εγκατασταθούν στην Αμοργό οι Κάσιοι πρόσφυγες, που διέθεταν μεγάλη ναυτική και ναυπηγική εμπειρία.


Παρότι δεν υπήρχαν ταρσανάδες στην Αμοργό, η ναυτική παράδοση του νησιού αποδεικνύεται από πολλά στοιχεία. Για παράδειγμα, οι Αμοργιανοί είχαν τους τρόπους να αντιμετωπίζουν τις πειρατικές επιδρομές και με την αμυντική τους οργάνωση (βίγλες και βιγλάτορες) και με επιθετικές ενέργειες, όπως διαπιστώνουμε από τις ιστορικές καταγραφές καταδίωξης πειρατών με εξοπλισμένα πλοία. Αλλά και με τις δικές τους πειρατικές επιδρομές στις ακτές της Μικράς Ασίας. Οι ναυτικές ικανότητες των Αμοργιανών αποδεικνύονται και από την αιχμαλωσία τουρκικών πολεμικών πλοίων, στις αρχές του 20ού αιώνα, όπως διαπιστώνουμε από ειδήσεις σε εφημερίδες της εποχής.


Ένα άλλο στοιχείο είναι ότι μερικά επώνυμα (Φωστιέρης, Πάσσαρης) προέρχονται σαφώς από ναυτικές δραστηριότητες.


Πλοίαρχοι και ναυπηγοί


Από τον εκλογικό κατάλογο του 1863, διαπιστώνουμε ότι μετά τους γεωργούς που αποτελούν την πλειοψηφία του πληθυσμού, το πρώτο σε συχνότητα επάγγελμα στην Αμοργό ήταν το ναυτικό. Καταγράφονται 70 ναύτες και 60 ναυτικοί. Με τον όρο «ναυτικοί» καταγράφονται οι πλοίαρχοι (πολλοί θα ήταν και ιδιοκτήτες σκαφών). Υπάρχουν επίσης και 3 ναυπηγοί. Οι εξής:


Ο Σταμάτης Βασσάλος, ετών 29.
Ο Νικήτας Νικητίδης, ετών 48.
Ο Θεόδωρος Φαλιέρος, ετών 34.

Και οι τρεις πρέπει να είχαν μικρά καρνάγια. Ο Βασσάλος στην Γιάλη και ο Νικητίδης στο Ξυλοκερατίδι, στομ μυχό του κόλπου των Καταπόλων (φωτογραφία δεξιά). Ο Φαλιέρος φαίνεται ότι έχει έρθει από αλλού στην Αμοργό (τα στοιχεία του είναι ελλιπή) και δούλευε στα Κατάπολα.


Ο Νικήτας Νικητίδης ήταν γιος του πλοίαρχου Εμμανουήλ Νικητίδη, ο οποίος είχε γεννηθεί το 1793 στην Αμοργό, αφού το 1863 ήταν 70 ετών, όπως αναφέρεται στον εκλογικό κατάλογο του 1863. Δύο από τα παλαιότερα έγγραφα του ενιαίου Δήμου Αμοργού, που διασώζονται στο ιστορικό αρχείο του νησιού, αφορούν τον πλοίαρχο Μανουήλ (βυζαντινή εκδοχή του Εμμανουήλ) Νικητίδη. Πρόκειται για δύο πιστοποιητικά του 1838. Στο ένα ο Δήμος Αμοργού πιστοποιεί ότι ο πλοίαρχος Μανουήλ Νικητίδης είναι ικανός κυβερνήτης μπρατσέρας. Στο δεύτερο έγγραφο πιστοποιείται ότι ο Μανουήλ Νικητίδης είχε ναυαγήσει «εις τα ερημονήσους» (παρά την προηγούμενη... πιστοποίηση των ικανοτήτων του), δηλαδή κάπου ανάμεσα στην Δονούσα και την Ηρακλειά.


Ένας άλλος γιος του Μανουήλ Νικητίδη, ο Νικόλαος Νικητίδης, ήταν κι αυτός ξυλουργός και καραβομαραγός) αλλά είχε εγκατασταθεί στην Αίγινα.


Στην δική μας εποχή, ένα μικρό καρνάγιο λειτουργούσε και ως ένα βαθμό συνεχίζει να λειτουργεί στο Ξυλοκερατίδι. Εκεί χτίστηκε από το μαστρο Βαζαίο και το τελευταίο μεγάλο ξύλινο σκαρί στην Αμοργό για λογαριασμό του καπετάν Νικόλα Βεκρή (μεγάλη φωτογραφία κάτω). Το σκάφος πουλήθηκε και συνέχιζε να ψαρεύει στην Γιάλη, αλλά τελευταία διαλύθηκε με… επιδότηση της Ευρωπαϊκής Ένωσης..!

Ένα άτυχο δελφίνι

φωτογραφίες Γιάννης Δεσποτίδης

Το απόγευμα της Τετάρτης, 02/04/2008, εντοπίστηκε ένα δελφίνι να έχει πιάσει τα ρηχά στην Καλοταρίτισσα. Διαπιστώθηκε ότι ήταν σοβαρά χτυπημένο στο φτερό του. Ακολούθησε κινητοποίηση στην Κάτω Μεριά για να σωθεί το χτυπημένο δελφίνι. Έγινε επικοινωνία με αρμόδιους φορείς, προκειμένου να ληφθούν οδηγίες και να σταλεί βοήθεια.

Στην φωτογραφία φαίνεται καθαρά το χτυπημένο φτερό του δελφινιού

Έγινε προσπάθεια να οδηγηθεί το δελφίνι στα ανοιχτά αλλά αυτό ξαναγύρισε στα ρηχά, καθώς ήταν δύσκολο να κολυμπήσει.

Η νύχτα πέφτει στην Καλοταρίτισσα. Στο φως του δειλινού διακρίνεται σαν κουκκίδα στην θάλασσα το άτυχο δελφίνι και η σιλουέτα ενός Αμοργιανού που το προσέχει. Το περιστατικό δεν είχε αίσιο τέλος. Την επόμενη μέρα το δελφίνι πέθανε.

Κυνηγοί καρχαριών στην Αιγάλη

Οι επιδόσεις του Νίκου Βασσάλου στο ψάρεμα έχουν δει το φως της δημοσιότητας στον αθηναϊκό Τύπο αλλά όλοι πιστεύαμε ότι του έκαναν διαφήμιση φίλοι του δημοσιογράφοι. Τώρα όμως αποδεικνύονται και με φωτογραφίες. Με σχεδόν μόνιμο σύντροφό του τον Νίκο Γαβαλά και με τον εξάμετρο «Άγιο Φανούριο» (την βάρκα τους) εξορμούν στις νότιες θάλασσες της Αμοργού για μπαλάδες.


Το συνηθισμένο στέκι τους είναι στα τρία μίλια ανοιχτά από το «Μεταλλείο» αλλά την συγκεκριμένη περιοχή δεν την αποκαλύπτουν. Εκεί ψαρεύουν συνήθως μπαλάδες με καθετή σε βάθη γύρω στα 500 μέτρα. Δεν λένε, φυσικά, όχι και στους θηριώδεις «βλάχους», που πήραν αυτό το όνομα γιατί κινούνται και συμπεριφέρονται σαν τους βλάχους. Ειδικά για τους «βλάχους» προσθέτουν ένα-δυό μεγάλα αγκίστρια για ό,τι ήθελε προκύψει.


Οι καρχαρίες, λέει ο Νίκος Βασσάλος, προέκυψαν στ’ αγκίστρια τους τυχαία. Κάποιος καρχαρίας προσελκύστηκε πιθανώς από τα χτυπήματα ενός αγκιστρωμένου ψαριού, πήγε να τον φάει και κατέληξε στην επιφάνεια, δίπλα στον «Άγιο Φανούριο».


Βέβαια για να καταλήξει στην επιφάνεια ένας καρχαρίας χρειάζεται πολλή ώρα, μεγάλη προσπάθεια, πείρα και ειδικές τεχνικές, γιατί τα ψάρια αυτά έχουν απίστευτη ζωτικότητα και δεν σκάνε καθόλου εύκολα. Στην Λαγκάδα, όπου μεταφέρονται προς τεμαχισμό οι καρχαρίες, έχει συμβεί (και το έχουν μαγνητοσκοπήσει) να συνεχίζει να πάλλεται η καρδιά του καρχαρία, παρά τις ώρες που έχουν μεσολαβήσει από το ψάρεμά του και παρά το ξερίζωμα από το σώμα του. Ο καρχαρίας αποτελεί ένα από τα πιο αρχέγονα είδη και έχει επιζήσει από πλανητικές καταστροφές, όπως αυτή που εξαφάνισε του δεινόσαυρους. Ο Νίκος Βασσάλος υποστηρίζει ότι ο καρχαρίας σκάει, όταν ανασυρθεί στην επιφάνεια, αν του ρίξουμε μπόλικο γλυκό νερό στο στόμα του. Είναι πιθανό το γλυκό νερό να ενεργεί ως αναισθητικό, γιατί όπως είπαμε ο καρχαρίας έχει απίστευτη ζωτικότητα και δεν πεθαίνει εύκολα.


Ο Νίκος Βασσάλος και ο Νίκος Γαβαλάς έχουν πιάσει τα τελευταία 6 χρόνια 8 καρχαρίες. Τον τελευταίο και τεράστιο καρχαρία, που φαίνεται στις φωτογραφίε, ο Νίκος Βασσάλος τον έπιασε παρέα με τον Δημήτρη Γαβαλά.


Οι νότιες και απόκρημνες ακτές της Αμοργού, με τα πολύ κρεμαστά νερά τους, φαίνεται ότι παρουσιάζουν μεγάλο ενδιαφέρον για τις μετακινήσεις στο Αιγαίο των κητωδών, όπως είναι οι φάλαινες (φυσητήρες) και τα δελφίνια αλλά και τεράστια καλαμάρια. Όπως λέει ο Νίκος Βασσάλος έχει δει πολλές φορές στην ανατολική και νότια ακτή του νησιού μας φυσητήρες, αν κι έχει να τις παρατηρήσει 2-3 χρόνια. Επιβεβαιώνεται δηλαδή και από Αμοργιανούς (εκτός από τις επιστημονικές εκτιμήσεις και αναφορές) η παρουσία φαλαινών κοντά στην Αμοργό.


Επιπλέον, φαίνεται ότι στα βαθειά νερά μας υπάρχουν και άλλα είδη με τεράστιες διαστάσεις. Όπως λέει ο Νίκος Βασσάλος, είχαν πιάσει ανοιχτά από το Μεγάλο Βιόκαστρο ένα καλαμάρι γύρω στα 3 μέτρα αλλά αναγκάστηκαν να το αφήσουν, γιατί μπορεί να κινδύνευαν με την μικρή τους βάρκα.


Ο τεράστιος καρχαρίας, που φαίνεται στις φωτογραφίες, ψαρεύτηκε Νοέμβριο. Στην διάρκεια αυτού του ψαρέματος, ο Νίκος Βασσάλος έγινε μάρτυρας ενός υπέροχου θεάματος. Πολλές εκατοντάδες δελφίνια είχαν γεμίσει την θάλασσα, εκεί στις νοτιοανατολικές ακτές της Αμοργού. Φαίνεται ότι το «απέραντο γαλάζιο» της Αμοργού έχει πολύ περισσότερες φυσικές στιγμές να μας δίνει από όσες το έκαναν διάσημο στην ομώνυμη ταινία.

Αμοργός και παραλίες

Η Αμοργός εκτείνεται από την ανατολή προς την δύση. Στην πραγματικότητα αποτελεί μία οροσειρά με τρεις κορυφές, που υψώνονται κλιμακωτά από ανατολή (Κρίκελος, 821 μ. -Προφήτης Ηλίας 698 μ. στο κέντρο) προς δύση (Κόρακας 528 μ.). Συνέχεια της Αμοργού αποτελούν τα νησιά Κίναρος και Λέβιθα, που διοικητικά ανήκουν στην Δωδεκάνησο αλλά ιστορικά και πολιτιστικά στην Αμοργό.

Το βόρειο τμήμα της Αμοργού πέφτει με σχετικά καλές κλίσεις προς την θάλασσα. Εδώ υπάρχουν πολλοί κόλποι και κολπίσκοι (λιμενάρια). Υπάρχουν επίσης δύο νησιά, η Νικουριά και η Γραμβούσα, πολύ κοντά στην Αμοργό. Όλη αυτή η βόρεια ακτογραμμή διαθέτει πολλές μικρές και μεγάλες παραλίες.

Το νότιο τμήμα της Αμοργού είναι απότομο και κρημνώδες. Σε ορισμένες περιπτώσεις τα βουνά πέφτουν απότομα στην θάλασσα από μεγάλο ύψος, σαν να κόπηκαν με μαχαίρι. Σ' έναν τέτοιο κάθετο γκρεμό είναι χτισμένο το μοναστήρι της Παναγιάς της Χοζοβιώτισσας, μία πό τις πιο διάσημες εικόνες του Αιγαίου. Σ' αυτή την πλευρά του νησιού υπάρχουν λίγες και μικρές παραλίες, που ποιοτικά όμως είναι οι καλύτερες του νησιού.

Ακολουθούν φωτογραφίες και σύντομες λεζάντες αρκετών παραλιών της Αμοργού.

Λεβρωσσός -Αιγιάλη
Ψιλή Άμμος - Θολάρια - Αιγιάλη

Παραλία Αιγιάλης

Νικουριά - Αιγιάλη

Βλυχάδα Καταπόλων

'Αγιος Παντελεήμονας - Κατάπολα

Μαλτέζι - Κατάπολα


Αγία 'Αννα - Χώρα

Καμπί - Χώρα

Αμμούδι - Αρκεσίνη, Κάτω Μεριά

Μούρος - Βρούτση, Κάτω Μεριά

Παραδείσια - Κολοφάνα, Κάτω Μεριά


Γραμβούσα - Καλοταρίτισσα, Κάτω Μεριά

Οι φώκιες τραγουδάνε στην Αμοργό

Η είδηση είναι παλιά. Του 1992. Αλλά την θυμίζουμε, γιατί είναι η μοναδική που υπάρχει στα αρχεία των πρακτορείων ειδήσεων από την Αμοργό για το θέμα:

«Νεκρή φώκια σε προχωρημένη αποσύνθεση βρέθηκε σήμερα σε θαλάσσια περιοχή της Αμοργού. Στην φώκια δεν παρατηρήθηκαν τραύματα στο σώμα της». (24/09/1992)

Απευθυνθήκαμε στην Εταιρεία για τη Μελέτη και Προστασία της Μεσογειακής φώκιας (Mom) για περισσότερες πληροφορίες και πολύ σύντομα μας απάντησε η βιολόγος κ. Στέλλα Αδαμαντοπούλου, υπεύθυνη Δικτύου Συλλογής Πληροφοριών της Mom.

Διαπιστώνεται μία ενδιαφέρουσα παρουσία της φώκιας στην Αμοργό. Τα περιστατικά που έχουν καταγραφεί στα αρχεία της Mom φαίνονται στον πίνακα που δημοσιεύουμε.

Η κ. Στέλλα Αδαμαντοπούλου, εκ μέρους της Mom, στην απάντησή της επισημαίνει:

«Για την παρακολούθηση της κατάστασης του πληθυσμού της Μεσογειακής Φώκιας, η MOm, λειτουργεί από το 1991 σε εθνικό επίπεδο, ένα Δίκτυο Συλλογής Πληροφοριών, το οποίο συλλέγει πληροφορίες για εμφανίσεις φωκών από όλη την Ελλάδα. Οι πληροφορίες αυτές αποτελούν ένδειξη της ύπαρξης σε μια περιοχή ενός πληθυσμού Μεσογειακής Φώκιας, ο οποίος την χρησιμοποιεί σαν τόπο διατροφής και διαμονής αλλά η σημασία της περιοχής σαν τόπος αναπαραγωγής και ξεκούρασης χρειάζεται περισσότερη έρευνα για να διαπιστωθεί».

Αυτή την έρευνα πρέπει να την κάνουμε εμείς, έτσι ώστε να πλουτίσουμε τα υπάρχοντα στοιχεία και να διαπιστώσουμε αν και η Αμοργός (όπως η Κίμωλος και η Κάρπαθος) είναι σημαντικός βιότοπος για την μεσογειακή φώκια. Και φυσικά να ενημερώνουμε την Mom.

Από τα στοιχεία της Mom διαπιστώνουμε ότι όλα τα καταγραμμένα περιστατικά αφορούν τις βόρειες ακτές της Αμοργού. Τα 4 από τα 7 περιστατικά αφορούν την Αιγιάλη, αφού και η Νικουριά, ανήκει στην περιφέρειά της. Αν υπολογίσουμε ότι απέναντι από την Καλοταρίτισσα είναι η Γραμβούσα, τότε είναι σχεδόν βέβαιο ότι στα δύο νησάκια (Νικουριά και Γραμβούσα) ζουν φώκιες.

Το γεγονός ότι στις νότιες ακτές της Αμοργού δεν έχουν καταγραφεί φώκιες, έχει σχέση με το ότι οι ακτές αυτές είναι πολύ απότομες και με ελάχιστη ανθρώπινη δραστηριότητα. Σ’ αυτήν την περιοχή πρέπει να ζουν και οι περισσότερες φώκιες. Θα τις εντοπίσουμε;

Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό «Το Κάστρο της Αμοργού» , τεύχος 4 - Απρίλιος 2004