Ανεμόμυλοι και μυλωνάδες της Αμοργού

Η Χώρα το 1911 με πολλούς ανεμόμυλους που λειτουργούν, σε φωτογραφία του Φρεντ Μπουασονά

Στην Αμοργό έχουν καταγραφεί 44 ανεμόμυλοι. Από αυτούς οι 5 θεωρούνται εξαφανισμένοι. Στα τέλη του 19ου αιώνα, δηλαδή γύρω στο 1900, λειτουργούσαν 35 ανεμόμυλοι και 1 νερόμυλος πάνω στο νησί.


Το 1863, με βάση τον εκλογικό κατάλογο του έτους εκείνου, στην Αμοργού ζούσαν 22 μυλωνάδες. Οι εξής:


Βεκρής Λ. Αναγνώστης, ετών 59
Βενετζάνος Αναστάσιος, ετών 62
Βλαβιανός Γ. Νικόλαος, ετών 50
Κανακάρης Δημήτριος, ετών 62
Κωβαίος Χ. Δημήτριος, ετών 65
Λουδάρος Ιάκωβ. Γεώργιος, ετών 72
Λουδάρος Ιάκωβ. Νικόλαος, ετών 66
Νικηφοράκης Ι. Γεώργιος, ετών 33
Νομικός Γ. Ιωάννης, ετών 52
Πασσαδόπουλος Γιάγκος, ετών 54
Πάσσαρης Ν. Βασίλειος, ετών 38
Πιπέρης Ιω. Κώνστας, ετών 41
Πράσινος Γ. Νικόλαος, ετών 41
Πράσινος Θ. Νικόλαος, ετών 31
Πρέκας Σταμ. Γεώργιος, ετών 41
Σιγάλας Μιχ. Κώνστας, ετών 50
Συνοδινός Κων. Γεώργιος, ετών 39
Τζαγκάτος Εμμανουήλ, ετών 38
Φουρνετζής Αντ. Ιωάννης, ετών 35
Φωστιέρης Μ. Νικόλαος, ετών 42
Φωστιέρης Νικήτας, ετών 39


Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, στο εκλογικό κατάλογο του 1877 για την περιφέρεια Χώρας (μαζί Κατάπολα και Κάτω Μεριά) καταγράφονται 21 μυλωνάδες. Με δεδομένα ότι στον εκλογικό κατάλογο του 1863 περιλαμβάνονταν και οι εκλογές της Αιγιάλης και ότι ο αριθμός των μυλωνάδων της περιφέρειας Χώρας ήταν ίδιος με το 1863, διαπιστώνουμε έμμεσα ότι ο αριθμός των μύλων που λειτουργούσαν το 1877 σημείωσε αύξηση. Οι μυλωνάδες το 1877 είναι οι εξής:


Αλεξανδράκης Νικήτας του Γεωργίου, ετών 35
Βασάλος Γεώργιος του Εμμανουήλ, ετών 62
Βενετζάνος Αναστάσιος του Μιχαήλ, ετών 72
Δεσποτίδης Γεώργιος του Νικήτα, ετών 67
Θεολογίτης Ιωάννης του Μιχαλιού, ετών 67
Κανακάρης Δημήτριος του Ιωάννη, ετών 75
Κωβαίος Νικήτας του Λουκά, ετών 33
Νικηφοράκης Γεώργιος του Ιωάννη, ετών 45
Οικονομίδης Νικόλαος του Κώνστα, ετών 29
Πατηνιώτης Θεόδωρος του Μιχαήλ, ετών 47
Πράσινος Νικόλαος του Θεόδωρου, ετών 42
Πράσινος Νικόλαος του Γεωργίου, ετών 54
Σερπετζής Κωνσταντίνος του Γεωργίου, ετών 62
Σιγάλας Αντώνιος του Κώνστα, ετών 37
Σιγάλας Γεώργιος του Κώνστα, ετών 36
Σιγάλας Κώνστας του Ιωάννη, ετών 82
Συνοδινός Γεώργιος του Κώνστα, ετών 52
Τσαγκάτος Εμμανουήλ του Αναγνώστη, ετών 47
Φουρνιστής Ιωάννης του Αντωνίου, ετών 53
Φωστιέρης Ιωάννης του Μιχαήλ, ετών 69
Φωστιέρης Νικόλαος του Μαρίνου, ετών 58


Στην απογραφή του 1928 αναφέρονται 438 αλεστικοί ανεμόμυλοι στην Ελλάδα. Από αυτούς 181 στις Κυκλάδες, 84 στην Κρήτη, 66 στα νησιά του Αιγαίου, 52 στα Ιόνια νησιά και 55 στην στεριανή Ελλάδα.
















 

Ο Νικόλας Νομικός (αριστερά) και ο Νικόλας Νικητίδης (δεξιά) ήταν οι δύο τελευταίοι μυλωνάδες στην Χώρα




Μύλοι και οικογένειες


Ο αμοργιανός αρχιτέκτονας Στέφανος Γεωργ. Νομικός, βαθύς μελετητής των μύλων και συγγραφέας (μαζί με τον Ζαφείρη Βάο από την Μήλο) του κλασικού πλέον βιβλίου «Ο ανεμόμυλος στις Κυκλάδες», καταγράφει στο έργο του και πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για τους μύλους στην Αμοργό και τα νησιά, που στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα αποικίστηκαν από αμοργιανές οικογένειες.


Διαπιστώνουμε ότι στην Αμοργό αντιστοιχούσε ένας μύλος σε κάθε 99 κατοίκους ή σε κάθε 19 οικογένειες. Παρόμοια χαρακτηριστικά καταγράφονται και για το Κουφονήσι, που ήταν (και είναι) πιο πυκνοκατοικημένο από την Ηρακλειά, την Σχινούσα και την Δονούσα.


Ο Στέφανος Γ. Νομικός επισημαίνει:


«Κύριος προορισμός του ανεμόμυλου στην Ελλάδα ήταν η παραγωγή αλευριού για τις τοπικές ανάγκες αλλά και για τον εφοδιασμό των περαστικών καραβιών. Εκτός από τα σιτηρά όμως άλεθαν και άλλους σπόρους για κτηνοτροφές, όπως κακόβραστα ή χαλασμένα όσπρια, κεχρί, καλαμπόκι και σκουπόσπορο. Ειδικά στη Σαντορίνη οι μικροί ανεμόμυλοι έκοβαν φάβα σε μεγάλες ποσότητες αφού η εξαγωγή της ήταν σημαντική.
Σε μερικές περιπτώσεις συναντούμε ανεμόμυλους και σε βιομηχανικές χρήσεις. Στην Χίο και την Ερμούπολη άλεθαν φλούδα πεύκου για το βάψιμο των δερμάτων. Στην Μύκονο έτριβαν βελανίδια και στην Χίο σχίνους για την βυρσοδεψία. Στην Μήλο άλεθαν θειάφι».


Οι μύλοι της Γιάλης


Είναι πιθανό να χρησιμοποιήθηκαν και στην δική μας την Γιάλη μύλοι για να αλέσουν υλικά που χρησιμοποιούσαν στην βυρσοδεψία. Είναι γνωστό ότι στην Γιάλη λειτουργούσαν μέχρι και τις αρχές του 20ού αιώνα βυρσοδεψείο και βαφείο.



















 
Η Σοφία Χάλαρη και ο Χαράλαμπος Συνοδινός ήταν από τους τελευταίους μυλωνάδες στην Γιάλη


Ο θολαριανός στρατιωτικός Νικόλαος Δ. Γάσπαρης στο βιβλίο του «Η νήσος Αμοργός» διασώζει πολλά αυθεντικά στοιχεία για την Αμοργό και ιδιαίτερα την Γιάλη, στο πέρασμα από τον 19ο στον 20ο αιώνα. Γράφει λοιπόν:


«Υπάρχει εν βυρσοδεψείον και εν βαφείον αμφότερα εν Αιγιάλη, και εις την θέσιν Γιαλός, το μεν εν δηλονότι εις την μίαν άκραν του λιμένος παρά τον Άγιον Νικόλαος, το δ’ έτερον παρά την Φωκιότρυπα».


Επίσης, στον εκλογικό κατάλογο του 1863 αναφέρονται οι εξής που επαγγέλλονται βυρσοδέψες:


Βεκρής Γ. Ιωάννης, ετών 40
Βεκρής Ι. Νικόλαος, ετών 69
Βεκρής Ι. Γεώργιος, ετών 67
Γιαννακός Ν. Νικόλαος, ετών 30
Πετζετάκης Γ. Ιωάννης, ετών 41
Σιγάλας Κ. Μιχαήλ, ετών 35
Σιγάλας Κ. Μάρκος, ετών 43


Μερικές από τις μεγάλες βελανιδιές που υπήρχαν για τις ανάγκες του βυρσοδεψείου διασώζονται ακόμα στην Γιάλη.


Ο Ν. Γάσπαρης αναφέρει και τους αριθμούς των μύλων που λειτουργούσαν στην Γιάλη επί της εποχής του. Γράφει:


«Η Λαγκάδα είναι εκτισμένη εις τους πρόποδας υψηλού όρους, Μαχού καλουμένου, το οποίον κοσμείται υπό 7 αερομύλων, λαμπρόν τω όντι την θέαν μακρόθεν… Την ρωμαντικωτέραν θέσιν κατέχει το χωρίον Θολάρια… και έχει 3 ναούς τον των Αγίων Αναργύρων και τον του Αγίου Χαραλάμπους, δημοτικόν σχολείον δημοσυντήρητον και 4 ανεμόμυλους»…


Αν υπολογίσουμε ότι στον Ποταμό χτίστηκαν δύο μύλοι και στην Όξω Μεριά άλλος ένας, οι μύλοι που κατά καιρούς λειτούργησαν στην Γιάλη ήταν τουλάχιστον 14.


Οι μύλοι της Χώρας


Στην φωτογραφία που πήρε το 1911 ο Φρεντ Μπουασονά φαίνονται καθαρά 12 μύλοι. Οι 7 στην κορυφογραμμή και οι 4 στην δυτική είσοδο. Σε λειτουργία φαίνεται να είναι μόνον οι 3. Αργότερα πάντως κτίστηκαν κι άλλοι μύλοι στην συστάδα της κορυφογραμμής. Γενικά, φαίνεται ότι στην περιφέρεια Χώρας λειτούργησαν κατά καιρούς τουλάχιστον 18 μύλοι. Σ’ αυτούς πρέπει να συνυπολογίσουμε και τους δύο των Καταπόλων.


Στο Βρούτση λειτούργησαν 2 μύλοι και στο Χωριό - Ραχούλα άλλοι 3.


Γενικά πάνω από 35 μύλοι λειτούργησαν πάνω στην Αμοργό. Σ’ αυτούς πρέπει να προσθέσουμε και τους δύο νερόμυλους, κι οι δυο στην περιφέρεια Χώρας, στον Βαρσαμίτη και στα Δρομιστικά. Βεβαίως, όλοι αυτοί οι μύλοι δεν δούλεψαν ταυτόχρονα, κάτι που φαίνεται και στην φωτογραφία της Χώρας από τον Μπουασονά.


Η κατασκευή του μύλου


Ένα από τα βασικά επαγγέλματα στην Αμοργό ήταν (και είναι) του μαραγκού. Ο καθένας μαραγκός ειδικευόταν σε μια από τις ειδικότητες της τέχνης, όπως του επιπλοποιού, του σαμαρά, του βαρελά, του καραβομαραγκού κ.α, γράφει ο Στέφανος Νομικός και επισημαίνει:


«Από τους δυσκολότερους κλάδους της ξυλουργικής ήταν του μυλομαραγκού, και όχι μόνο λόγω των δυσκολιών που παρουσίαζε η ίδια η δουλειά, αλλά επειδή απαιτούσε και ευρύτερες τεχνικές γνώσεις, αφού στην κατασκευή ενός καινούργιου ανεμόμυλου έκανε και τον αρχιτέκτονα Η ευθύνη του άρχιζε από την εύρεση και τη συγκέντρωση της ξυλείας, την επιλογή της πόστας καθώς και το θεμελίωμα του πύργου, κι έφτανε ως το σημάδεμα και το κόψιμο των πανιών. Από τις ικανότητες του εξαρτιόταν η επιτυχία της επιχείρησης.


«Καλοί μυλομαραγκοί υπήρχαν μόνο σε μερικά από τα νησιά και αυτοί κάλυπταν τις ανάγκες όλων. Η φήμη μάλιστα μερικών ξεπερνούσε τα όρια των Κυκλάδων, ώστε τους καλούσαν σε γειτονικές περιοχές, ακόμα και στη Μικρά Ασία για να σηκώσουν καινούριους ανεμόμυλους.


«Ένας τέτοιος φημισμένος μυλομαραγκός ήταν και ο Μιχελάκης Νομικός ή Τουρνελής (φωτογραφία δεξιά) από την Χώρα. Η φήμη του έφτασε στην Μικρά Ασία, όπου τον κάλεσαν για να κατασκευάσει μύλους στον μεσοπόλεμο».


Οι θέσεις των μύλων


Η θέση που χτιζόταν ένας μύλος έπαιζε καθοριστικό ρόλο για την καλή λειτουργία του. Αν δεν ήταν κατάλληλη, τότε ο μύλος πάθαινε μικρές ή μεγάλες ζημιές από τον δυνατό αέρα. Ίσως η εγκατάλειψη μερικών μύλων (όπως φαίνεται και στην φωτογραφία του 1911) να οφειλόταν ότι δεν είχαν χτιστεί σε κατάλληλες θέσεις. Ο Στέφανος Νομικός, επισημαίνει:


«Οι διαφορές από πόστα σε πόστα φαίνονταν καθαρά όπου υπήρχαν συγκροτήματα. Αν ήταν μικρές, σε περίπτωση κακοκαιρίας οι μυλωνάδες παρακολουθούσαν τις ενέργειες του πιο έμπειρου και τον μιμούνταν. Όπου όμως ήταν μεγάλες οι διαφορές, ενεργούσαν ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλον. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το συγκρότημα της κορυφογραμμής της Χώρας της Αμοργού, το μήκος του οποίου είναι πάνω από διακόσια μέτρα. Ο δεύτερος ανεμόμυλος από την πάνω πλευρά που είναι χτισμένος σε καλή πόστα δούλευε περισσότερες μέρες τον χρόνο από τους άλλους και πάθαινε τις μικρότερες ζημιές. Ο τελευταίος της σειράς έχει χτιστεί σε άγρια πόστα, γι’ αυτό πάθαινε συχνά βαριές ζημιές και ξεσκεπάστηκε αρκετές φορές. Στο ίδιο συγκρότημα άλλοι ανεμόμυλοι χτίστηκαν κοντά κι άλλοι σε μεγαλύτερη απόσταση ώστε να βρεθούν σε καλύτερη πόστα.


«Ακόμα πιο καθαρά φαίνεται η διαφορά στη Ραχούλα της Κάτω Μεριάς του ίδιου νησιού. Οι δυο ανεμόμυλοι του χωριού έχουν χτιστεί σε απόσταση 10μ. μόνο μεταξύ τους, κι όμως ο ένας του Γιαννακόπουλου (φωτογραφία δεξιά) είναι σε άγρια πόστα, ενώ ο άλλος του Γαβαλά σε καλή. Ο πρώτος τις περισσότερες μέρες του χρόνου δούλευε με τα πανιά λιγότερο ανοιγμένα από του γείτονά του, έπαιρνε περισσότερα μέτρα πρόνοιας και παρ’ όλα αυτά πάθαινε τις περισσότερες ζημιές. Μια νύχτα του 1945 έκοψε τα πισώξαρτα ο αέρας, ντριτσάρισε τη φτερωτή προς το λεβάντε και αφού την ξεσήκωσε με ολόκληρη την ξυλική, την πέταξε σε απόσταση 25 μέτρων. Τη στιγμή μάλιστα που παρασυρόταν από τη θύελλα γκρέμισε και ένα κομμάτι από την τοιχοποιία του πύργου. Ο πλαϊνός όμως ανεμόμυλος δεν έπαθε τίποτα και την άλλη μέρα άλεθε κανονικά».


Οι μυλωνάδες και οι ικανότητες τους


Η κατασκευή ενός ανεμόμυλου απαιτούσε σημαντική επένδυση, που μόνο οι προύχοντες μπορούσαν να διαθέσουν. Έτσι, στις περισσότερες περιπτώσεις άλλος ήταν ο ιδιοκτήτης (νοικοκύρης) του μύλου και άλλος τον δούλευε. Η εκμετάλλευση του ανεμόμυλου από το νοικοκύρη γινόταν με πάκτωμα (ενοικίαση) σε επαγγελματία μυλωνά. Στο βιβλίο «Ο ανεμόμυλος στις Κυκλάδες» επισημαίνεται:


«Για να γίνει κανείς μυλωνάς σε ανεμόμυλο έπρεπε να είναι γεροδεμένος ώστε να βγάζει πέρα μονάχος του με τις βαριές δουλειές και με τους χειρισμούς που συνεπάγονταν μάλιστα πολλούς κινδύνους. Να τα καταφέρνει στις μαραγκοδουλειές ώστε να αποκαθιστά ο ίδιος τις φθορές και τις μικροζημιές δίχως οικονομική επιβάρυνση και χασομέρια. Να έχει γνώσεις από τις δουλειές του θαλασσινού ώστε να κατασκευάζει σχοινιά από κανάβι, να κάνει γάσες και γερές ματισιές όταν κόβονταν και να επιτηδεύεται στη δουλειά του πετροκόπου, ώστε να κάνει καινούριες μυλόπετρες και να τις πελεκά κάθε φορά που στόμωναν. Όσο όμως άξιζαν όλες μαζί οι παραπάνω ικανότητες, άλλο τόσο βάραιναν και οι γνώσεις του πάνω στις τοπικές καιρικές συνθήκες. Οι μυλωνάδες έπρεπε πάντοτε να είναι σε θέση να προβλέπουν τις διαθέσεις του καιρού και προπάντων τις απότομες αλλαγές που ήταν ο φόβος και ο τρόμος των ανεμόμυλων».


Η αξιοποίηση των ανεμόμυλων


Οι ανεμόμυλοι αποτελούν έναν σημαντικό πλούτο για το νησί μας, που όμως παραμένει ανεκμετάλλευτος. Αν αποκατασταθούν πλήρως θα αποτελέσουν ένα ακαταμάχητο όπλο για την τουριστική, και άρα οικονομική, ανάπτυξη του νησιού μας. Μιλάμε φυσικά για την προστασία, αποκατάσταση και ανάδειξη όλων των μύλων της Αμοργού, χωρίς εξαίρεση, από ψηλά στον Μαχό μέχρι χαμηλά στην Ραχούλα της Κάτω Μεριάς.


Οι μύλοι αποτελούν ιδιωτική περιουσία, η οποία όμως παραμένει ανεκμετάλλευτη από τους ιδιοκτήτες. Το πολύ-πολύ να τους πουλήσουν σε ξένους, όπως έχει γίνει με δύο μύλους στην Χώρα. Με ένα πρόγραμμα συνολικής αποκατάστασης και αξιοποίησης των ανεμόμυλων θα ωφεληθεί ολόκληρο το νησί αλλά θα ωφεληθούν και οι ιδιοκτήτες, είτε αποζημιωθούν είτε θελήσουν να τους πουλήσουν.


Το σημαντικότερο πρόβλημα σε ένα τέτοιο πρόγραμμα είναι η σωστή αποκατάσταση και λειτουργία των ανεμόμυλων. Γιατί είναι προφανές ότι αν δεν λειτουργούν, δεν γυρνάνε δηλαδή οι φτερωτές τους, τότε θα έχουμε κάνει μισή δουλειά. Τα προβλήματα αποδείχτηκαν με την πλήρη αποκατάσταση ενός (του μοναδικού) μύλου στην Χώρα, η αντένα του οποίου διαλύθηκε με το πρώτο μπουρίνι.

Νίκος Νικητίδης


Πηγές
* Εκλογικοί κατάλογοι Αμοργού 1863 και 1877
* Ζαφείρης Βάος — Στέφανος Νομικός «Ο ανεμόμυλος στις Κυκλάδες, εκδόσεις Δωδώνη, Αθήνα 1991
* Νικολάου Γ. Γάσπαρη «Η νήσος Αμοργός», Αθήνα 1895, επανέκδοση στην περιοδική έκδοση «Αμοργιανά» του Συνδέσμου Αμοργίνων, τεύχος 3ο, Μάιος 1996.

Αμοργός, με το βλέμα σταθερά στην θάλασσα

Η λήψη της φωτογραφίας στην κορυφή, με τον ήλιο να βασιλεύει πίσω από την Κέρο, έχει γίνει από τον «Φάρο» των Καταπόλων. Όλος ο ορίζοντας είναι γεμάτος από ένα πλήθος νησιών, από την Ίο μέχρι την Δονούσα.

Όχι μόνο από τον «Φάρο» και το επίπεδο της θάλασσας, αλλά από κάθε οικισμό του νησιού μας και ψηλά από τις κορφές, το βλέμμα της Αμοργού είναι σταθερά προσανατολισμένο προς την θάλασσα. Και ακριβέστερα προς την εσωτερική μας θάλασσα και τα αμοργιανά νησιά Κέρο Κουφονήσια, Σχινούσα, Ηρακλειά και Δονούσα. Ανάλογα την θέα, το βλέμμα μπορεί να απλωθεί ακόμη προς την Ίο, την Πάρο, την Νάξο, την Ικαρία.

Η θέα της Αστυπάλαιας από την Χώρα

Την πιο προνομιακή θέση κατέχει η Χώρα, από την οποία το βλέμμα απλώνεται πανοραμικά προς όλα τα σημεία του ορίζοντα και σε δύο θάλασσες. Στον νοτιά φαίνονται η Αστυπάλαια, η Ανάφη και η Σαντορίνη. Βόρεια και ανατολικά τα νησιά που ήδη αναφέραμε.

Στις Κυκλάδες ο προσανατολισμός των οικισμών είναι σταθερά προσανατολισμένος προς την θάλασσα από την προϊστορική εποχή. Αυτό αποδεικνύεται από την θέση των πρωτοκυκλαδικών οικισμών, όπως στην Μαρκιανή της Αμοργού ή την Φυλακωπή της Μήλου. Και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Αυτός ο προσανατολισμός έχει την εξήγησή του. Οι Κυκλαδίτες έπρεπε να ελέγχουν την θάλασσα για λόγους επιβίωσης. Είτε για να αμυνθούν σε περίπτωση επίθεσης, είτε για να επιτεθούν σε καράβια όταν οι συνθήκες ανάγκαζαν του νησιώτες να μετατρέπονται σε θαλασσινούς ληστές.

Η άποψη ότι οι σημερινοί οικισμοί στις Κυκλάδες χτίστηκαν ψηλά στα βουνά και είναι αθέατοι από την θάλασσα από τον φόβο των πειρατών δεν είναι σε έναν μεγάλο βαθμό σωστή. Αντίθετα με ότι πιστευόταν μέχρι πρόσφατα, τώρα γίνεται κατανοητό ότι οι περισσότεροι κυκλαδίτικοι οικισμοί έχουν στραμμένο το βλέμμα σταθερά προς την θάλασσα για να ελέγχουν όλο τον ορίζοντα, τα γειτονικά νησιά και τα θαλασσινά περάσματα.

Σχετικά στοιχεία έχει αναπτύξει ο καθηγητής του ΕΜΠ, αρχιτέκτονας, Νίκος Μπελαβίλιας στην μελέτη του «Λιμάνια και Οικισμοί στο Αρχιπέλαγος της Πειρατείας, 15ος-19ος αι.» (εκδ. Οδυσσέας, Αθήνα 1997). Επισημαίνει μάλιστα ότι ορισμένοι σημαντικοί οικισμοί των Κυκλάδων, όπως η Χώρα της Νάξου και η Χώρα της Μυκόνου, όχι μόνο δεν κρύβονται αλλά είναι παραθαλάσσιες.

Ένα καλό παράδειγμα για την χωροταξική κατανομή των οικισμών στις Κυκλάδες μας δίνει η Αμοργός, με επίκεντρο την Χώρα.

Η Χώρα είναι ένας καλοδιατηρημένος βυζαντινός οικισμός. Αντικατέστησε γύρω στο 700-800 την κλασική και ελληνιστική Μινώα, που ήταν χτισμένη στον λόφο Μουντουλιά, πάνω από τα Κατάπολα. Και η Μινώα ήταν προσανατολισμένη προς την θάλασσα κι έλεγχε όλα τα περάσματα, μεταξύ Ίου και Δονούσας. Η θέα που είχε είναι αυτή που φαίνεται και στην μεγάλη φωτογραφία από τον σημερινό Φάρο.

Η θέση της Χώρας όμως είναι ασύγκριτα καλύτερη από την Μινώα. Η θέα και ο έλεγχος της θάλασσας καλύπτει σχεδόν 360 μοίρες, με εξαίρεση το τμήμα που κρύβει ο Κρίκελος. Στα ανατολικά και νότια φαίνονται η μύτη της Αμοργού, το Λιάδι, η Αστυπάλαια, η Ανάφη, η Άνυδρος (Αμοργοπούλα) και η Σαντορίνη. Στα δυτικά και βόρεια διακρίνονται στη σειρά η Ίος, η Ηρακλειά, η Σχινούσα, η Πάρος (στο βάθος), τα Κουφονήσια, η Κέρος, η Νάξος, η Δονούσα και η Ικαρία.

Αυτή η θέση, με την πανοραμική θέα, συμπληρώνεται με την ύπαρξη του φυσικού βράχου με το κάστρο, γύρω από τον οποίο έχει χτιστεί ο οικισμός και που οι εξωτερικοί τοίχοι των σπιτιών σχηματίζουν ένα ισχυρό τείχος. Σε άμεση σχέση με την Χώρα έχουν επιλεγεί όλες οι θέσεις των οικισμών και των αγροτικών συγκροτημάτων στο δυτικό τμήμα του νησιού.

Το Βρούτση έχει άμεση οπτική επαφή με την Χώρα και, ταυτόχρονα, βλέπει και ελέγχει την θάλασσα από την πλευρά που κάλυπτε η αρχαία Αρκεσίνη. Τα ίδια χαρακτηριστικά, δηλαδή επαφή με την Χώρα και θέα στην θάλασσα, έχουν και τα συγκροτήματα αγροτοκατοικιών στις Λεύκες. Ακόμη και με τα Κατάπολα, που βρίσκονται στο επίπεδο της θάλασσας, υπάρχει επαφή με την Χώρα από το κοντινό της ύψωμα «Ψαλμουδιά» και από πάμπολλες άλλες θέσεις με αγροτικές καλλιέργειες.

Με αυτή την διάταξη και την άμεση οπτική επαφή, ήταν πολύ εύκολα να ειδοποιηθεί (και να ειδοποιήσει) η Χώρα με σήματα φωτιάς και καπνού από το Βρούτση και την Ηρακλειά, μέχρι την Γιάλη και την Δονούσα. Παρότι η Χώρα δεν έχει άμεση επαφή με τους οικισμούς της Γιάλης, μπορούσε να έχει άμεση ειδοποίηση από το Βρούτση που βλέπει τη Νικουριά.

Αυτό το σύστημα επαφής των οικισμών της Αμοργού είχε ενισχυθεί στην αρχαιότητα με ένα σύστημα πύργων, η βασική χρησιμότητα των οποίων, εκτός από την άμυνα, ήταν η ειδοποίηση των κατοίκων με σήματα φωτιάς. Κατά την αρχαιότητα σ’ αυτό το αμυντικό και πληροφοριακό σύστημα ήταν ενταγμένη και η Κάτω Μεριά, με κέντρο τον «Πύργο της Αγίας Τριάδας». Στην βυζαντινή και μεσαιωνική περίοδο οι κάτοικοι της αρχαίας Μινώας και Αρκεσίνης συγκεντρώθηκαν στο Κάστρο (Χώρα). Στην Κάτω Μεριά υπήρχαν αγροτοκατοικίες για να καλύπτουν τις ανάγκες των καλλιεργειών. Μετά την δημιουργία του ελληνικού κράτους, συγκροτήθηκαν οι σημερινοί οικισμοί της Κάτω Μεριάς στην Αρκεσίνη, την Ραχούλα, την Κολοφάνα, την Καλοταρίτισσα, που έχουν χαλαρή δομή σε αντίθεση με τα σφιχτοδεμένα σύνολα των παλιών οικισμών μας.

Διαφορετική περίπτωση, και μάλιστα αξιοπρόσεκτη για το σύνολο των Κυκλάδων, αποτελεί η Αιγιάλη που καλύπτει το ανατολικό μέρος του νησιού μας. Και είναι αξιοπρόσεκτη διότι η Αιγιάλη διατηρεί πολλά αρχαία χαρακτηριστικά. Με πρώτο το όνομα της, που είναι το ίδιο το αρχαίο «Αιγιάλη» και ταυτόσημο με το «Αιγαίο».

Τα Θολάρια κατέχουν και σήμερα την θέση του βασικού οικισμού της αρχαίας Αιγιάλης. Η Λαγκάδα αποτελεί έναν βυζαντινό οικισμό, εφάμιλλο της Χώρας, και πιθανότατα είναι κτισμένη στην θέση αρχαίου οικισμού. Τα Θολάρια, η Λαγκάδα, ο Στρούμπος, ο Ποταμός και ο Όρμος έχουν άμεση οπτική επαφή μεταξύ τους και φυσικά πλούσια θέα προς την θάλασσα. Όλοι οι οικισμοί βλέπουν την Νικουριά και το Ρίχτι (όπου αρχαίος πύργος), που με την σιειρά τους έχουν επαφή με την Χώρα. Έτσι και οι οικισμοί της Γιάλης είχαν ταχύτατη επικοινωνία με την Χώρα, από την Νικουριά, το Ρίχτι και το Βρούτση.

Τελικά, μ’ αυτή την διάταξη η Αμοργός έχει άμεσο έλεγχο της θάλασσας σε ακτίνα 360 μοιρών και στα περάσματα από την Κρήτη προς Κυκλάδες, Δωδεκάνησα και Μικρά Ασία. Η άμεση επαφή των οικισμών και των νησιών της Αμοργού εξασφαλίζει την ταχύτατη επικοινωνία και συνεννόηση μεταξύ τους, με συστήματα φωτιάς και καπνού που στο Αιγαίο είναι σε χρήση τουλάχιστον από την ομηρική εποχή.

Η χωροταξική κατανομή, η οχυρή θέση των οικισμών και η επικοινωνία με τα αμοργιανά νησιά των Μικρών Κυκλάδων είχε πολλαπλή χρησιμότητα.

• Αμυντική, για την αντιμετώπιση επιδρομέων, πειρατών και κουρσάρων.
• Επιθετική, για την λεηλασία πλοίων σε περιόδους που υπήρχε διάχυση εξουσίας και αναστάτωση στο Αιγαίο.
• Πληροφοριακή, όπως σε περιπτώσεις έκτακτων εσωτερικών γεγονότων ή εισόδου μεγάλων κοπαδιών αφρόψαρων στα νερά μας, οπότε έπρεπε να βγουν ταχύτατα οι τράτες για μεγάλες ψαριές.

Γνωρίζουμε από την ιστορία περιπτώσεις που ειδοποιήθηκε η Αμοργός για πειρατές και άλλα έκτακτα γεγονότα από βοσκούς ή ψαράδες που έπαιζαν και ρόλο βιγλάτορα στη Νικουριά ή το Κουφονήσι, κλπ. Σε μια περίπτωση πάντως το σύστημα πληροφόρησης δεν λειτούργησε (για σκοτεινούς λόγους) αμυντικά και την πατήσαμε στην Αμοργό από Μανιάτες πειρατές το 1897. Οι άντρες είχαν βγει για τράτα στην Γραμβούσα, οι Μανιάτες έμαθαν ότι δεν υπήρχε άμυνα κι έτσι επιτέθηκαν και λεηλάτησαν κυρίως την Χώρα.

Σε άλλες περιπτώσεις, που έχουν σχέση με δικές μας πειρατικές ή λαθρεμπορικές επιχειρήσεις, γνωρίζουμε από την προφορική παράδοση ότι το σύστημα επικοινωνίας αποδείχτηκε ιδιαίτερα αποτελεσματικό, κυρίως στα περάσματα προς Δονούσα και Δωδεκάνησα.

Οι θέσεις των οικισμών της Αμοργού έχουν επιλεγεί με πολλά διαφορετικά κριτήρια (και οικολογικά) και όχι μόνο τον κίνδυνο των πειρατών. Άλλωστε, στην Αιγιάλη οι θέσεις των οικισμών παραμένουν οι ίδιες από την αρχαιότητα, κι αυτό αποτελεί μια ακόμη απόδειξη.

Σήμερα, οι συνθήκες είναι πολύ διαφορετικές σε σχέση με την εποχή που δημιουργήθηκαν οι οικισμοί του νησιού μας. Και οι ανάγκες άλλαξαν. Οι Αμοργιανοί έχουν να λύσουν πολλά, σημαντικά και σύνθετα προβλήματα, όπως είναι:

• Η επέκταση των παλαιών και διατηρητέων οικισμών. Η δημιουργία ενδεχομένως νέων οικισμών. Η ανέγερση θερινών κατοικιών, ξενοδοχείων και ενοικιαζόμενων δωματίων. Η κατασκευή δικτύων κοινής ωφελείας, εξωραϊστικών έργων και δρόμων.

Για όλα αυτά πρέπει να βρεθούν λύσεις που:

• Δεν θα καταστρέφουν την ιστορική και αρχιτεκτονική κληρονομιά της Αμοργού.
• Δεν θα έρχονται σε σύγκρουση με το μοναδικό φυσικό περιβάλλον του νησιού.
• Δεν θα καταστρέφουν το ανθρωπογενές περιβάλλον, όπως είναι τα μονοπάτια και τα αγροτοκτηνοτροφικά συγκροτήματα (μινόρια).
• Θα βοηθήσουν στην προκοπή όλων των κατοίκων και όχι μεμονωμένων ατόμων.
• Θα βελτιώσουν την ποιότητα ζωής των μόνιμων κατοίκων της Αμοργού.

Η θέα της Χώρας προς Κέρο, Σχινούσα, Ηρακλειά, Ίο, Πάρο και Νάξο